Terug naar de kaart van Nederland!

Of kies uit de volgende kaarten:

Noord-Nederland


Noord-Holland


Oost-Nederland


Zuid-Nederland






Meer NFLS en NTM op deze website:

Een geschiedenis komt tot leven

Deel 2 van de geschiedenis van de lijn Leeuwarden - St. Jacobi Parochie.

Deel 3 van de geschiedenis van de lijn Leeuwarden - St. Jacobi Parochie.


Overzicht alle bijdragen Noord-Friesland

De geschiedenis van de Noord-Friese lijntjes in vogelvlucht

NFLS (1):
De eerste kennismaking met de Noord-Friese lijntjes

NFLS (2): Spoorzoeken met een rijke oogst

NFLS (3):
Een rit op de piepertrein

NFLS (4):
De Noord-Friese? Het wordt nooit meer zoals vroeger!

NFLS (5):
De laatste jaren van de Noord-Friesche

NFLS (6):
De laatste jaren van de Noord-Friesche

NFLS (7):
De laatste jaren van de Noord-Friesche

NFLS (8):
De laatste jaren van de Noord-Friesche

NFLS (9):
De laatste jaren van de Noord-Friesche

NFLS (10): Anekdotes over de Noord-Friesche



Externe links:

NTM in beeld

Wytze Wijbenga eert de Nederlandsche Tramweg Maatschappij met een uitgebreide bijdrage over de geschiedenis in met name historische foto's. Van harte aanbevolen.

Pak de NTM vanuit Noordwolde

De site van Jelle-Jan Postma bevat veel over de NTM, vooral over de periode toen NS de goederenexploitatie verzorgden, met de nadruk op de lijn Steenwijk - Hijkersmilde/Gorredijk. Daarnaast veel NTM-geschiedenis en een overzicht van alle stations en halten. Met tal van terugblikken, tastbare herinneringen en fraai fotowerk.

Sneek - Bolsward

De tramlijn Mooie Paal - Beetgum was niet de enige railverbinding in het Friese, waar de NS overheen reden met goederentreinen. Wim Hoekema - ook op deze site vertegenwoordigd met een aantal bijdragen over de NFLS - beschrijft op een prettig leesbare wijze hoe het NS-bedrijf op de oude NTM-tramlijn Sneek - Bolsward het vervoer verzorgde.


Leeuwarden - Mooie Paal - Beetgumermolen

Een geschiedenis komt tot leven (1)

De ontdekkingsreis per brommer langs de restanten van de Noord-Friesche lokaallijntjes bracht me ook bij Mooie Paal Aansluiting, anno 1973 niet meer dan een enkel telefoonkastje. Zo'n zes jaar na de afbraak was er van de tramlijn Mooie Paal Aansluiting - Beetgumermolen er nog maar weinig te zien. Slechts de aftakkende spoordam nabij Mooie Paal Aansluiting en enkele bruggenhoofden bewezen dat hier de lijn had gelopen. Maar dankzij boeken, artikelen en herinneringen kwam de geschiedenis van de tramlijn tot leven.

Door Oege Kleijne

De tramlijn Mooie Paal Aansluiting - Beetgumermolen was niet een aanhangsel van de Noord-Friese Lokaalspoorlijnen (NFLS), maar valt strikt genomen in twee delen uiteen. Ten eerste de tramweg van Leeuwarden - Mooie Paal - Sint-Jacobi Parochie en een later aangelegde verbindingsbaan tussen Mooie Paal en Mooie Paal Aansluiting, net ten noordoosten van Minnertsga en gelegen aan de railverbinding Tzummarum - Stiens - Leeuwarden.


Een uitsnede uit een kaart van 1941, waarop onder meer de lijn nog staat naar St.-Jacob Zuid (het zuidelijke station van Sint-Jacobi Parochie. De cijfers bij de sporen geven aan hoeveel wagons er kunnen staan. Tekening: verzameling. Wietse Hoekstra. Kaart is niet te vergroten.

Het bezoek aan deze voormalige tramlijn in 1973 liet nu niet bepaald een bevredigend gevoel achter. Amper zes jaar na de opbraak was er wel erg weinig terug te vinden. Maar dat is natuurlijk ook logisch. Tramlijnen werden in of langs de weg aangelegd en zodra de rails verdwenen waren, werden wegen verbreed en daardoor hun sporen soms letterlijk uitgewist. Pas vele decennia later ontdekte ik aan de hand van enkele boeken, artikelen in Op de Rails en herinneringen van NFLS-kenner Wietse Hoekstra, dat deze tramlijn een geschiedenis kent die het vertellen meer dan waard is.


Mooi Paal-Aansluiting (1965), met rechts de doorgaande sporen naar Minnertsga en Tzummarum (de kerktoren is van Minnertsga) en links de verbindingsbaan naar Mooie Paal, waar de lijn aansloot op de vroegere tramlijn naar Leeuwarden. Foto: Klaas Okkinga.

Op 2 januari 1899 opende de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) de tramlijn van Leeuwarden via Marssum, Beetgum en Berlikum naar Mooie Paal. Een half jaar later, op 2 juli 1899, volgde de opening van het resterende gedeelte naar Sint-Jacobi Parochie. En in 1900 rondde de NTM de aanleg van tramlijnen in dit deel van Friesland af met de aanleg van een paardentramlijn van Berlikum naar Sint-Anna Parochie.


Een NTM-stoomtram staat gereed richting Leeuwarden te Sint-Jacobi Parochie, anno 1930. Het tramstation lag ten zuiden van de dorpskern, de lokaalspoorlijn Tzummarum - Stiens - Leeuwarden (de grote concurrent) lag in het noordelijke deel van de plaats. Foto: Verzameling Wytze Wijbenga.

De aanleg van deze tramlijnen is in een relatief korte tijd gerealiseerd. De NTM had namelijk grote haast bij de aanleg, omdat plannen voor de aanleg van een lokaalspoorwegnet in Noord-Friesland - de NFLS - uiterst bedreigend werden geacht. Mogelijk was die grote haast ingegeven om de bouw van een westelijke NFLS-lijn tegen te gaan. Om de realisering van de tramlijn te versnellen, zag de NTM af van de in die tijd gebruikelijke subsidiŽringen van de tramlijn. De subsidieaanvraag zou eenvoudigweg te veel tijd hebben gekost. Maar van een gemakkelijke aanleg was geen sprake, want de overheid verplichtte de tramwegmaatschappij de tramlijn geschikt te maken voor het vervoer van spoorwegmaterieel (goederenwagons). Daardoor moesten bogen extra ruim worden aangelegd en diende ook de bovenbouw geschikt te zijn voor zwaarder materieel.

Uit eigen zak
Om een snelle opening van de lijn niet in gevaar te brengen, betaalde de NTM de aanleg geheel uit eigen zak. De snelle totstandkoming van de Noordwest-Friese tramwegen verhinderde de aanleg van de NFLS-lijn Stiens - Minnertsga - Harlingen (opening in 1901) echter geenszins.


Beetgumermolen met goederenwagons voor 1919. Het grote linker gebouw gold als tramstation. Prentbriefkaart, verzameling Wietse Hoekstra.

HSM versus SS
In 1905 keerde het tij voor deze NTM-lijn enigszins. De NFLS was minder succesvol dan aanvankelijk verwacht en de maatschappij hevelde de exploitatie en de financiŽle risico's over op de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HSM). Daardoor ontstonden in Noord-Friesland twee spoorwegkampen die op leven en dood met elkaar concurreerden. De combinatie HSM/NFLS en de NTM/SS (de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen). Hierdoor nam het goederenvervoer met spoorwagens over de NTM-lijn drastisch toe. Dit bracht ook de nodige inkomsten voor de met geldzorgen kampende NTM. Zeker tijdens de Eerste Wereldoorlog steeg het vervoer op deze lijn.

Belangengemeenschap
Na de Eerste Wereldoorlog gingen de beide spoorwegmaatschappijen samenwerken in een belangengemeenschap ('Nederlandsche Spoorwegen') en de concurrentie behoorde tot het verleden. Of dit een daling van het vervoer van spoorwegmaterieel tot gevolg had over de tramlijn naar Sint-Jacobi Parochie is niet bekend. Het gehele goederenvervoer over deze lijn was echter groot genoeg om in de jaren twintig en dertig regelmatig stoomlocomotieven van de Nederlandsche Spoorwegen te huren.


Een schitterende prentbriefkaart die in of na 1916 is opgenomen. Hier poseert de tram voor de fotograaf, gadegeslagen door tal van nieuwsgierige juffrouwen en dames. Verzameling: Wietse Hoekstra.

Lees verder in deel 2.

Alles weten over de geschiedenis
van het Noord-Friese spoor?

Wie kent niet het beroemde Dokkumer lokaaltje of beter: de Noord-Friese lokaalspoorwegen? In oktober verschijnt het 512 pagina's dikke boek over de Noord-Friesche Locaal Spoorwegmaatschappij en de tramwegen in Noord-Friesland. Het is een echt standaardwerk geworden voor iedereen die interesse heeft in streekgeschiedenis, spoor- en tramwegen en autobusdiensten. Interesse? Meer informatie is te vinden op de website van Uitgeverij Gegarandeerd Ongeregelmatig. Klik daar dan op de voorpagina van het boek en een voorbeeldhoofdstuk verschijnt.

________________________

Geschiedenis in vogelvlucht

Inleiding

Bij de beschrijving van deze lijn ligt de nadruk op het tijdperk waarop de NS de exploitatie overnamen. Voor een uitgebreide geschiedschrijving wordt verwezen naar het boek Friesland rond per tram.

Ook de in de linker kolom opgesomde websites geven meer feiten over de historie van de NTM en de exploitatie met personentrams op de tramlijnen in Noordwest-Friesland.


Leeuwarden - Sint-Jacobi Parochie(St.- Jacobi Zuid)

Lengte:

ca. 17 kilometer

Exploitatie door:

NTM, sinds 1939 (alleen goederenvervoer) door NS.

Belangrijkste plaatsen langs deze lijn:

Leeuwarden, Marssum, Beetgumermolen, Beetgum, Berlikum, Wier, Mooie Paal, Sint-Jacobi Parochie

Opening:

-Leeuwarden - Mooie Paal (Minnertsga):

2 januari 1899

-Mooie Paal - St.-Jacobi Parochie:

2 juli 1899

Staking reizigersdienst:

-Leeuwarden - Sint-Jacobi Parochie:


15 mei 1939

Sluiting goederendienst:

-Mooie Paal - St.-Jacobi Parochie (St.-Jacobi Zuid)

-1950 (exploitatie sinds 13 augustus 1939 bij NS)

-Berlikum
De Lijempf - Beetgumermolen

1 december 1957

-Berlikum De Lijempf - Berlikum:

december 1964

-Berlikum - Mooie Paal Aansluiting:

22 mei 1966

Opbraak:

-Mooie Paal - St.-Jacobi Parochie (St.-Jacob Zuid)

Vermoedelijk in 1950

-Berlikum
De Lijempf - Beetgumermolen

1958

-Berlikum De Lijempf - Berlikum:

1965

-Berlikum - Mooie Paal Aansluiting:

juni/juli 1967


Mooie Paal (Minnertsga) - Mooie Paal Aansluiting

Exploitatie door:

NS (deel is nooit in gebruik geweest voor geregeld personenvervoer)

Lengte:

circa 800 meter

Opening:

1 augustus 1939

Sluiting:

22 mei 1966

Opbraak:

Juni/juli 1967


Berlikum - St.-Anna Parochie (paardentram)

Exploitatie:

NTM

Opening:

14 april 1900

Sluiting:

1 januari 1917

Opbraak:

Kort na sluiting in 1917 of 1918


Met bijzondere dank aan:
Roef Ankersmit, J.J. Buikstra(†), Hans Elzinga, Roelof Hamoen, Wietse Hoekstra(†), Lieuwe van der Leij, K. Okkinga (†), mw. S. Okkinga-Bosman(†), Kees van de Meene
en Wytze Wijbenga.