Terug naar de kaart van Nederland!

Of kies uit de volgende kaarten:

Noord-Nederland


Noord-Holland


Oost-Nederland


Zuid-Nederland






Meer NFLS en NTM op deze website:

Een geschiedenis komt tot leven

Deel 1 van de geschiedenis van de lijn Leeuwarden - St. Jacobi Parochie.

Deel 3 van de geschiedenis van de lijn Leeuwarden - St. Jacobi Parochie.

Overzicht alle bijdragen Noord-Friesland


Externe links:

NTM in beeld

Wytze Wijbenga eert de Nederlandsche Tramweg Maatschappij met een uitgebreide bijdrage over de geschiedenis in met name historische foto's. Van harte aanbevolen.

Pak de NTM vanuit Noordwolde

De site van Jelle-Jan Postma bevat veel over de NTM, vooral over de periode toen NS de goederenexploitatie verzorgden, met de nadruk op de lijn Steenwijk - Hijkersmilde/Gorredijk. Daarnaast veel NTM-geschiedenis en een overzicht van alle stations en halten. Met tal van terugblikken, tastbare herinneringen en fraai fotowerk.

Sneek - Bolsward

De tramlijn Mooie Paal - Beetgum was niet de enige railverbinding in het Friese, waar de NS overheen reden met goederentreinen. Wim Hoekema - ook op deze site vertegenwoordigd met een aantal bijdragen over de NFLS - beschrijft op een prettig leesbare wijze hoe het NS-bedrijf op de oude NTM-tramlijn Sneek - Bolsward het vervoer verzorgde.


Leeuwarden - Mooie Paal - Beetgumermolen

Een geschiedenis komt tot leven (2)

Bij het vervoer van reizigers zat het de NTM wat tegen in dit deel van Friesland. Zeker de paardentramlijn naar St.-Anna Parochie bleek een zorgenkindje en sluiting volgde al in 1917. Een ander probleem vormden de hoge kosten van kolen in de Eerste Wereldoorlog.

Door Oege Kleijne

Hierdoor was van een winstgevende exploitatie geen sprake.
Was de NTM na 1918 nog aan het bijkomen van de problemen tijdens de Eerste Wereldoorlog, begin jaren twintig nam de concurrentie snel toe. De opkomst van de fiets, maar zeker ook de als paddestoelen uit de grond schietende busmaatschappijtjes, baarden de NTM flinke zorgen. De busdiensten waren mogelijk doordat veel belangrijke wegen in de jaren tien en twintig op de meeste plaatsen verhard waren. Daarnaast bestonden er nog geen wettelijke regels voor het exploiteren van busdiensten. Pas later werden deze diensten aan concessies gebonden.


Loc 7717 tussen Mooi Paal Aansluiting en Mooie Paal, 27 mei 1950. Foto: Klaas Okkinga.

Wereldcrisis
Als klap op de vuurpijl kreeg de financieel toch al wankele NTM ook te maken met de gevolgen van de economische wereldcrisis. Het bedrijf moest drastisch gaan besparen en de ene reorganisatie volgde na de andere. Gaandeweg ontstonden zelfs gedachten over de vervanging van stille tramdiensten door eigen of gehuurde autobussen. In 1933 gebeurde dit ook op de lijn naar Sint-Jacobi Parochie.

Sluiting NFLS
In hoeverre de sluiting van de personendienst op de NFLS-lijn Stiens - Tzummarum op 15 mei 1936 nog een behoorlijke hoeveelheid nieuwe reizigers voor de tramlijn heeft opgeleverd, vermeldt de geschiedenis niet.
Maar ook de sluiting van de NFLS-lijnen voor reizigersvervoer kon niet verhinderen dat de inmiddels noodlijdende NTM verscheidene tramlijnen moest opheffen ten gunste van een veel goedkopere autobusexploitatie.

Verkoop
Hoezeer men als echte tramwegmensen ook opzag tegen sluiting van railverbindingen, de directie van het bedrijf moest erkennen dat de staking van de exploitatie en de verkoop van de gronden de broodnodige guldens in het laatje brachten.


Een bijzondere foto van Roef Ankersmit. Dit is Mooie Paal met de tramhalte (opschrift: Minnertsga), gezichtsrichting: noordwest. Rechts is nog enigszins te zien dat daar vroeger de trambaan liep die verder ging naar Sint-Jacobi Parochie (Zuid). Ook het vroegere tramstationsgebouw (rechts) staat er nog. Op dit punt begint de verbindingsbaan naar Mooie Paal Aansluiting. 4 april 1958.

Exact dezelfde plek bijna 45 jaar later. Alleen de bruggen zijn nog onveranderd aanwezig. Het spoor en het oude haltegebouw zijn letterlijk uit het straatbeeld verdwenen. Foto: Oege Kleijne.

Verbindingsbaan
Vooral niet te drukke tramlijnen die langs een te verbreden weg lagen, kwamen voor opbraak en verkoop van de gronden in aanmerking. Dat gold ten dele ook voor de lijn Leeuwarden - Marssum - Beetgumermolen. De NTM wilde echter het omvangrijke goederenvervoer op de lijn behouden. De NS legden daarom een verbindingsbaan ter hoogte van Mooie Paal (Minnertsga) aan naar de NFLS-lijn Stiens - Tzummarum, waarover goederentreinen naar en van de tramlijn konden rijden.

Locomotor 234 met opbraaktram rijdt Wier binnen op 11 mei 1967. Goed is te zien hoe smal de doorgang is. Foto: Lieuwe van der Leij.

Goederentrams bleven
Per 15 mei 1939 werden de trams op de gehele lijn Leeuwarden - Sint-Jacobi Parochie vervangen door bussen. De goederentrams bleven echter rijden. Pas op 1 augustus 1939 kwam de verbindingsboog tussen Mooie Paal en Mooie Paal Aansluiting, zo'n achthonderd meter lang, gereed en werd vervolgens in gebruik genomen. Het eigendom van deze verbindingsbaan berustte bij de N.V. Nederlandsche Spoorwegen (HSM en SS waren inmiddels gefuseerd tot NS).

Opbraak
Vanaf dat moment namen NS de exploitatie van de tramlijn over. De goederendienst tussen Leeuwarden en Beetgumermolen via Marssum kon nu beŽindigd worden en niet lang daarna volgde de opbraak van dit gedeelte. Medio augustus 1939 werd ook de goederendienst tussen Mooie Paal en Sint-Jacobi Parochie formeel door de NTM beŽindigd, maar daarna voortgezet door de NS. Ter onderscheiding van het aan NFLS-lijn liggende Sint-Jacobi Parochie werd het vroegere eindpunt van de tram toen Sint-Jacobi Zuid genoemd.

Bezetting
In mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen. Na de bezetting gingen al snel alle brandstoffen als dieselolie en benzine op de bon. De rantsoenering was dusdanig streng dat vrijwel alle bussen (voorzover niet door de Duitsers gevorderd), motortrams en diesellocs buiten dienst moesten worden gesteld. Busverkeer werd nog slechts daar toegestaan waar geen tramlijnen (meer) voorhanden waren. Maar de personentram keerde niet terug op de lijn Leeuwarden - Sint-Jacobi Zuid. Tussen Leeuwarden en Beetgumermolen was de lijn immers al opgebroken. Hoe het vervoer zich tijdens de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde over Mooie Paal Aansluiting - Beetgumermolen en het oude stuk naar Sint-Jacobi Parochie Zuid is niet precies bekend. Gezien het enorme aanbod van goederen elders - vrachtwagens konden nauwelijks rijden door gebrek aan brandstoffen - mag worden aangenomen dat dit booming moet zijn geweest.


Berlikum met loc 2420 rijdt door het dorp naar de emplacementje van dit dorp op 4 april 1958. Daarna loopt de loc om en rijdt vervolgens naar de veiling. Foto: Roef Ankersmit.

Hoogtepunt

Na de Tweede Wereldoorlog kwam het vervoer op deze lijn aanvankelijk aarzelend op gang. Tijdens de wederopbouw van Nederland, in de tweede helft van de jaren veertig, bereikte het goederenvervoer een hoogtepunt, vooral tijdens de aardappelcampagnes, toen soms twee treinen per dag moesten worden afgevoerd.
Nadat het vervoer langzaam maar zeker wat begon te normaliseren, werd het gedeelte Mooie Paal - Sint Jacob Zuid in 1950 gesloten en kort daarna opgebroken.


De aftakkende lijn naar de veiling met loc 2420 te Berlikum op 4 april 1958. Foto: Roef Ankersmit.

Lees verder in deel 3.

Alles weten over de geschiedenis
van het Noord-Friese spoor?

Wie kent niet het beroemde Dokkumer lokaaltje of beter: de Noord-Friese lokaalspoorwegen? In oktober verschijnt het 512 pagina's dikke boek over de Noord-Friesche Locaal Spoorwegmaatschappij en de tramwegen in Noord-Friesland. Het is een echt standaardwerk geworden voor iedereen die interesse heeft in streekgeschiedenis, spoor- en tramwegen en autobusdiensten. Interesse? Meer informatie is te vinden op de website van Uitgeverij Gegarandeerd Ongeregelmatig. Klik daar dan op de voorpagina van het boek en een voorbeeldhoofdstuk verschijnt.

________________________

Van Mooie Paal naar Berlikum in de NS-tijd

Enkele kilometers ten noordoosten van Minnertsga takte de lijn af. Voorzover bekend is er nooit sprake geweest van seinen ter beveiliging van deze aansluiting.

Slechts een telefoonkast markeerde de aansluiting en die stond er zelfs in 1973 nog, zo'n zes jaar na de afbraak. Het treinpersoneel van de goederentrams uit Beetgumermolen kreeg hier telefonisch toestemming van de treindienstleider verder te rijden richting Stiens.

Provinciale weg
Na enkele honderden meters over de zogeheten verbindingsbaan werd de provinciale weg van Minnertsga naar Sint-Jacobi Parochie (thans de N393) overgestoken.

Mooie Paal
Even verderop heeft hier het oude tramhaltegebouw gestaan dat de naam Minnertsga droeg, maar dat steeds werd aangeduid als Mooie Paal. En hier was ook de aansluiting op de trambaan die uit Sint-Jacobi Parochie kwam. Inmiddels liep de lijn aan de linkerkant van de weg naar het gehucht Wier.

Nieuwe brug
In Wier werd nog steeds aan de linkerkant de dorpsstraat (Wiersterdyk) gepasseerd om net voor de brug over het Wierzijlsterrak de weg over te steken. De restanten van deze in 1963 (!) gebouwde brug zijn overigens nog te zien.

Fietspad
Vervolgens ging het op Berlikum aan en weer werd de weg gepasseerd om nu weer links op eigen baan (nu fietspad) een ander riviertje over te steken en met een fraaie boog langs de huidige snackbar weer de weg Berlikum - Beetgum (Hemmemaplein) over te steken.

Bekende foto's
Op deze plek zijn de bekende foto's genomen (van onder anderen Lieuwe van der Ley en Kees van de Meene). Zie hiervoor deel 3. Waar nu de snackbar huist, zat vroeger een Vivo-supermarkt en op de parkeerplaats naast de snackbar stond vroeger zelfs het fraaie tramstation. Vanaf deze plek begon ook de paardentramlijn naar Sint-Anna Parochie.

Naar de veiling
Na zo'n kilometer kwam een emplacementje (thans Bitgumerdyk). Hier takte de raccordementslijn naar de veiling af. Deze lijn liep ongeveer langs de huidige Kwekerijloane. Aan het einde is daar de vroegere veiling te vinden. Hoewel van de sporen zelf na ruim dertig jaar natuurlijk niets meer is terug te vinden, is aan de open vlakte nog goed te zien dat ze er gelegen hebben.


Twee keer het veilingterrein van Berlikum. Boven net voor opbraak in 1967, gezien in de richting van het dorp. De relatief grote hoeveelheid sporen was vooral tijdens de aardappelcampagnes nodig om de grote aantallen wagons te kunnen verwerken. Tot op het laatst was de veiling een van de belangrijkste klanten aan de lijn. Foto: Klaas Okkinga.


En hier het veilingterrein gezien in de andere richting op 4 april 1958 met loc 2420. In vroeger tijd voerden de boeren de landbouwproducten zelfs voor een groot deel per boot aan. Foto: Kees van de Meene.


Een felle tegenlichtopname van Lieuwe van der Leij, die niettemin door zijn zeldzaamheid zeker het afbeelden waard is. Hier komt een opbraaktram van de veiling op het emplacementje van Berlikum aan. De opbraak van het raccordementsspoor en de sporen bij de veiling is in volle gang. Het zou niet lang duren of het werk was klaar en dezelfde ploeg ging door met de opbraak van de lijn naar Mooie Paal. Loco-motor 234, 11 mei 1967.


Mooie Paal?
Mooie Paal!


De aanduiding 'Mooie Paal' intrigeert. Het is een dorp noch een gehucht of buurtschap. Maar wat is het dan wel?

Volgens de journalist Sieke Joostema stond er op die plaats inderdaad een 'bijzonder mooie paal'. "En die was bedoeld om enerzijds aan te geven waar het jachtgebied van de edelen ophield en anderzijds vormde die ook een markering voor de scheiding tussen Het Bildt en Barradeel", legt Joostema uit. Minnertsga lag tot 1505 aan de Middelzee, een zeearm die vanuit de Waddenzee tot ver achter Leeuwarden reikte en die rond 1500 is ingepolderd. Het nieuwe land werd al snel bebouwd met bos, waarin de edelen in die tijd naar hartelust konden jagen. De grenzen van jachtgronden werden door palen gemarkeerd.
Op de plek waar die ene paal zowel de gemeentegrens tussen Het Bildt en Barradeel (o.a. Minnertsga) als het einde van het jachtgebied aangaf, kwam een fraaie paal te staan: Mooie Paal.

Deze paal kreeg de wapens van de edelen (onder anderen van de familie Nassau) en die van de gemeentes. Die paal is niet meer. Hij is nog wel opgevolgd door andere palen, maar ook die bleken niet bestand tegen de tand des tijds. Momenteel denkt men in de streek weer na over een nieuwe 'mooie paal', mogelijk in 2005.

Bronnen: Sieke Joostema en Encyclopedie van Friesland, uitgave Elsevier 1958, onder auspiciën van de Fryske Academie (welwillend ter beschikking gesteld door familie H. Tips in Driebergen).


Met bijzondere dank aan:
Roef Ankersmit, J.J. Buikstra(†), Hans Elzinga, Roelof Hamoen, Wietse Hoekstra(†), Lieuwe van der Leij, K. Okkinga (†), mw. S. Okkinga-Bosman(†), Kees van de Meene
en Wytze Wijbenga.